Ngọn đèn và cái bóng

Đứa bé chào đời vào một đêm cuối thu, khi những cánh đồng quanh Nam Xương đã gặt xong và rơm phơi vàng khắp ngõ. Bà đỡ là một người đàn bà trong xóm, đôi tay to và khô như rễ cây. Bà bế đứa trẻ lên, vỗ vào mông nó cho nó khóc, rồi nói một câu khiến cả gian buồng im lặng:

— Thằng bé này sinh vào giờ nước ròng. Trẻ sinh giờ nước ròng hay nhìn thấy những thứ người lớn không thấy.

Vũ Nương đặt tên con là Đản. Một cái tên mộc mạc, dễ nuôi, như mọi đứa trẻ nhà quê khác.

Mẹ chồng nàng mừng lắm, nhưng niềm vui không đủ để níu bà lại lâu hơn. Mùa đông năm ấy lạnh cắt da. Bà cụ ho mỗi đêm một nặng, đờm có lẫn máu. Vũ Nương bán đôi khuyên bạc của mẹ đẻ cho để mời thầy lang, sắc thuốc, đun nước gừng, lấy tro ấm chườm ngực cho bà. Nàng lễ Phật trong chùa làng, thắp hương ở miếu thờ Thành hoàng, chỉ cầu xin một điều là mẹ chồng được sống đến ngày con trai trở về.

Một đêm gió bấc thổi rát, bà cụ gọi nàng lại gần.

— Con ơi, mẹ biết mẹ không đợi được nó nữa rồi. — Bà nói đứt quãng, mỗi chữ như phải kéo từ đáy ngực lên. — Ngày sau nó về, con cứ nói với nó rằng mẹ không trách gì nó. Còn con... con đã đối với mẹ hết lòng. Trời xanh không phụ con đâu.

Bà mất khi trời gần sáng. Vũ Nương lo ma chay tế lễ chu toàn như với cha mẹ đẻ mình, dù trong nhà chỉ còn lại nàng và đứa con đỏ hỏn. Người làng đến đưa tang đều khen nàng là dâu thảo. Có người còn bảo: "Thằng Sinh tốt số mới lấy được người vợ như thế."

Sau đám tang, căn nhà rơi vào một sự im lặng đặc quánh. Ban ngày còn có tiếng gà, tiếng trâu, tiếng hàng xóm gọi nhau ngoài ngõ. Nhưng đêm xuống, chỉ còn lại tiếng sông. Vũ Nương nằm ru con, nghe nước Hoàng Giang thở đều đều sau rặng tre, và lần đầu tiên trong đời, nàng thấy sợ cái im lặng của chính nhà mình.

Những tháng ấy, Vũ Nương làm việc của hai người. Nàng dậy từ canh tư, địu con sau lưng ra đồng cấy, trưa về nấu cơm, chiều lại ra tát nước, tối ngồi dệt vải đến khuya để có tiền đong gạo. Mấy mẫu ruộng nhà chồng nàng không cày nổi hết, phải thuê người làm rẽ, chia nhau từng thúng thóc. Có người trong họ ngấp nghé muốn mua lại ruộng với giá rẻ, nàng nhất định không bán. "Đất của nhà họ Trương," nàng nói, "chồng tôi về thì chồng tôi quyết."