Lễ cưới đầu mùa lũ

Năm ấy nước Hoàng Giang lên sớm. Mới cuối tháng Năm mà phù sa đã đỏ quạch hai bờ, những bãi dâu ven sông chìm đến ngang gối, và người làng Nam Xương bảo nhau rằng sông đang đói.

Vũ Thị Thiết về làm dâu nhà họ Trương vào đúng tuần nước lên ấy. Đám rước dâu phải đi đò ngang, vì con đường đất dọc đê đã sụt mất một quãng. Mẹ nàng đứng trên bến nhìn theo, tay vẫn nắm cái nón lá đã sờn quai, không khóc, chỉ dặn đi dặn lại một câu: "Về nhà người ta thì nhịn, con ạ. Nhịn là cái áo giáp của đàn bà."

Thiết mười sáu tuổi. Làng gọi nàng là Vũ Nương, một phần vì nàng con nhà họ Vũ, một phần vì cái dáng đi khoan thai không giống con gái nhà nông. Nàng biết chữ, do ông ngoại làm thầy đồ dạy cho từ thuở bé; nàng thêu được những con cò trắng trên nền lụa xanh mà người ta tưởng chực bay ra khỏi khung. Nhưng những điều ấy chẳng làm nên cái gì ở một làng mà phúc phận của đàn bà được đo bằng số mẫu ruộng nhà chồng.

Trương Sinh là con một nhà khá giả nhất xóm Đông. Cha mất sớm, mẹ già ốm yếu, chàng một mình trông coi mấy mẫu ruộng và hai con trâu. Người ta khen chàng siêng năng, khỏe mạnh, nhưng cũng có người lắc đầu khi nhắc đến tính nết. Trương Sinh ít học, hay ngờ vực, và có một thói lạ: đêm nào cũng thức dậy giữa canh ba, cầm đèn đi một vòng quanh nhà, soi từng góc chuồng, từng gốc cau, như sợ có kẻ nào rình mò lấy mất thứ gì của mình.

Đêm tân hôn, Vũ Nương ngồi bên mép giường, nghe tiếng nước sông vỗ vào chân đê từng nhịp chậm. Ngọn đèn dầu lạc cháy leo lét trên bàn thờ. Trương Sinh bước vào, nhìn nàng rất lâu, rồi hỏi một câu mà nàng nhớ mãi về sau:

— Trước khi về đây, có ai từng đứng dưới cửa sổ nhà mình mà hát không?

Nàng ngẩn ra, rồi lắc đầu. Chàng gật gù, nhưng ánh mắt vẫn lưỡng lự như người cầm một đồng tiền mà chưa biết thật hay giả.

Những tháng đầu, nàng hiểu rằng lời mẹ dặn là đúng. Nàng nhịn. Nàng dậy từ khi gà chưa gáy, nấu cám, thổi cơm, bưng nước cho mẹ chồng rửa mặt. Nàng giữ ý từng lời ăn tiếng nói, không đứng lâu ngoài ngõ, không cười to với ai. Có lần một người buôn lụa đi ngang hỏi đường, nàng chỉ tay về phía chợ rồi quay vào ngay, vậy mà tối đó Trương Sinh vẫn hỏi người ấy là ai, nói những gì, nàng có nhìn vào mắt người ta không.