Ả Hàn Than

Năm Thiệu Phong thứ năm đời Trần, ở đất Từ Sơn có một người con gái họ Đào được tuyển vào cung.

Nàng không phải con nhà quyền quý. Cha mẹ nàng là những người chơi đàn hát xướng, sống nhờ những đám tiệc của các nhà giàu trong vùng. Từ thuở bé, nàng đã theo cha mẹ đi khắp nơi, nghe đủ mọi khúc hát, thuộc đủ mọi điệu đàn. Nàng có giọng hát trong như nước suối, ngón đàn mềm như tơ, lại thông hiểu chữ nghĩa, đọc thơ Đường làu làu như người học trò thi Hương.

Vào cung, nàng hầu vua ở những tiệc rượu, những chiếu bạc. Vua Dụ Tông thích nàng vì nàng không bao giờ làm ông chán.

Một chiều thu, vua ngự thuyền rồng thả trôi trên sông Nhị, xuôi dần xuống tận bến Đông Bộ Đầu. Sương chiều đã bắt đầu lan trên mặt nước. Từ một ngôi chùa bên bờ vẳng sang mấy tiếng chuông, nhỏ và xa như vọng lại từ một thế giới khác. Bãi cát ven sông phẳng lì, bóng hàng cây đổ dài trên đó.

Vua cao hứng, ngâm hai câu:

— Sương mù che lấp tiếng chuông nhỏ dần. Bãi cát phẳng lặng, bóng cây kéo dài.

Rồi ngài quay sang các quan, chờ người nối tiếp. Các quan nhìn nhau, gãi đầu, chưa ai nghĩ ra được câu nào cho xứng.

Người con gái họ Đào đang ngồi ôm đàn ở cuối thuyền. Nàng nhìn ra mặt sông, nơi ánh trăng vừa mọc đã in xuống nước lấp lánh, nơi đàn chim nhạn đang bay qua một bờ lũy cũ phủ đầy sương. Nàng cất giọng, không cần suy nghĩ:

— Bến lạnh, cá đớp bóng trăng. Lũy cổ, nhạn kêu trong sương.

Cả thuyền im lặng. Rồi vua vỗ đùi khen mãi không thôi. Ngài gọi nàng là «ả Hàn Than», nghĩa là cô gái bến lạnh, theo chính câu thơ nàng vừa đọc.

Từ đó, cái tên Hàn Than theo nàng suốt cuộc đời. Và như một lời sấm, cuộc đời nàng cũng lạnh lẽo như chính cái tên ấy.